Солонгын үндэстний том шалгалт

Хар тивийн хамгийн хөгжилтэй улс нь яахын аргагүй ӨАБНУ. Хэдэн зууны тэртээгээс дэлхийн өнцөг булан бүрээс үндэстэн бүрийн хүмүүс нүүсээр ирсэн стратеги, газар нутгийн асар их ач холбогдолтой газар ажээ. Иймдээ ч үндэстэн бүрийн цуглуулга болсон энэ нутгийг өөрсдөө ч, харийнхан ч СОЛОНГЫН ҮНДЭСТЭН хэмээн нэрийддэг. Тиймдээ ч төрийн далбаагаа олон өнгийг хоршуулан урлажээ.

Өмнөд Африк-1995, Өмнөд Африк-2010, …. 2020?

ӨАБНУ нь Зепп Блаттерийн том лоббигийн ачаар ДАШТ-ийг тивээсээ анх удаа зохион байгуулах эрх авсан. Энэ нь тэдэнд том шалгалт болж улмаар энэхүү шалгалтаа амжилттай давбал 2020 оны олимпийн эрхийн төлөө хүч үзэхэд том хүчин зүйл болох байсан билээ. Тэд ч энэхүү шалгалтыг муугүй давлаа. 1995 онд тэд анх регбийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг хийсэн нь улс үндэстний төдийгүй нийт тивийн, түүнчлэн арьс өнгөний эсрэг тэмцлийн томоохон ялалт болсон билээ. Дэлхийн аварга дууссаны ердөө маргааш ОУОХ-ы ерөнхийлөгч Жак Рогге Йоханнесбург хотод айлчилж, энэ үеэр тус улсын ерөнхийлөгч Зума 2020 оны олимпод нэр дэвшихээ албан ёсоор мэдэгдсэн.  1995 онд Регби, 2010 онд хөлбөмбөг, харин 2020 онд ???

Халуун  Африкийн хүйтэн өвөл

Манай орноос экваторын бүсийн эсрэг талд орших Өмнөд Африкийн хувьд одоо өвөл нь болж байгаа ажээ. Шөнөдөө дунджаар тэг хэм, заримдаа бүр хасах хэмд хүрч байсан нь олон жилийн дунджаас хүйтэн өвөл гэнэ. Тоглолт үзэж суусан нутгийн иргэд зузаан хүрэм, пальто, ороолт, малгайгаар өвлийг давж байгаа харагдана лээ. Халуун Монголоос халуун африкийг зорьсон гэж бодсон би бээр том алдаа хийж зузаан хувцсаа цөөхнийг авчээ.

Адриан ван дер Бергийнхэн

Хаа холын Өмнөд Африк газар нутгийн хувьд хол ч гэлээ сүүлийн хоёр удаагийн Дэлхийн Мисс тэмцээн ӨАБНУ-ын Йоханнесбург хотноо зохиогдож энэхүү тэмцээнийг UBS  телевизийн бүтэн баг сурвалжилснаар Монголчууд бид багагүй мэдээлэлтэй болсон. Энд амьдардаг Монголчууд цөөн ч гэлээ телевизийн сувгаар хэдийнээ Монголчуудтай танил болсон байв.

Монгол босстой нүүдлийн цэргийн бүхэл бүтэн отряд энд ажилладаг бол Найдаа хэмээх бүсгүй Африкт амьдарсаар багагүй хугацааг элээжээ. Нутгийн иргэн Адриан ван дер Бергтэй толгой холбож, тогооны хүн нь болсноор тэнд суурьших болжээ. Ван дер Бергийнх гэдэг айл хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий үеэр аанай  л Монголын элчингийн үүргийг гүйцэтгэлээ. Очсон монголчууд буудаллах нь буудаллаж, цайлах нь цайлж байлаа. Эхлээд Амараа ах, дараа нь Ганзоригт ахын групп, тэгээд би, тэгээд Э.Оргилболд, Г.Сайнцог, Д.Ганхуяг, П.Амарбаясгалан нар тэднийд өөр өөр хугацааны турш түр буудаллалаа. Түүнчлэн АПУ-ийн гурван ахад бүхий л чадлаараа тусалсан билээ. Монголчууд бидэндээ харамгүй тусалж байсан Адриан ван дер Берг, Найдаа, хүү Крист баярлалаа хэмээн хэлье.

Александра хороололд өнгөрүүлсэн хэдэн хором

Холын Африкийг ганцаар зорьсон миний бие очсон өдрөө Адрианыд UBS телевизийн найруулагч Б.Чингүүн, сэтгүүлч Жаргалсайхан нартай учирч тус улсын төдийгүй дэлхийн хамгийн ядуу бүсийн нэг Александра хорооллыг зорилоо. Гэмт хэрэг гаралтаар толгой цохих тус нутгийг зорьж энгийн африк иргэдтэй уулзах зорилго өвөрлөсөн биднийг метроны буудалд буун цагдаагаас асуумагц битгий гүн рүү ороорой хэмээн байн байн сануулж байлаа. Бид ч сануулгыг ойлгон эхний хоёр ч айл руу орж зорилгоо биелүүлэн цааш явах эсэхдээ эргэлзэн байтал машинтай хүн ирэн цонхоороо “Та нар сэтгүүлч бол одоохон эндээс яв. Яг энэ газар өчигдөр Америкийн иргэн буудуулж нас барсан” хэмээн бидэнд хэлсний дараа элдэв янзын бодолд автан төрхөм рүүгээ буцлаа.

Бидний орсон айл хорооллын зах хэсгээр байдаг тул боломжийн амьдралтай. Өрх толгойлсон гэрийн эзэн, түүний эхнэр, түүний охин, охины гурван хүүхэд, өөр нэг хүүхдийн 3 хүүхэд гээд тэр жижиг байранд олуулаа амьдарна.  Зурагт, болон тавилгатай, нөхөр нь ажил хийдэг, ажлаасаа олгосон нэг машинтай, айлын гурван эзэгтэй хувийн жижиг бизнесс буюу сэндвич, шарсан төмс бэлдэж зардаг юм байна. Ахмадууд нь өөрсдийн амьдарч буй байдалдаа сэтгэл хангалуун байдаг бол залуучууд нь засгийн газар хоосон амладаг, ажлын байр олддоггүй гээд зовлонгуудыг тоочиж байв.

Александра хороолол нь 8 км кв газар нутагтай бөгөөд энэ бяцхан газарт 470 мянган хүн багтаж амьдардаг гэнэ. 1990-ээд оны эхээр улсаас Александра төсөл хэмээх дэлхийд алдартай төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд энэ төслийн хүрээнд энэхүү ядуу өрхүүд бүгд орох оронтой болжээ. Бүх айлд байр барьж өгөн, байруудыг цэвэр, бохир усны шугам, цахилгаанд холбож өгсөн гэнэ. Гэсэн хэдий ч тархинд нь байр барьж өгөөгүй болохоор яалтай ч билээ.

Монголчуудын десант

Солонгын үндэстэнд монголчуудын бүхэл бүтэн десант буулаа. Монголчуудын түрүүч болсон байж мэдэх Амараа ах, түүний араас Ганзоригт ах тэргүүтэй дөрвөн монгол, Нью Жуулчин Тур компаний шугамаар явсан Үүргэвчтэй аяллын Г.Ганхүү ах, хөлбөмбөгийн шигшээн дасгалжуулагч асан И.Отгонбаяр ах, UBS телевизийн хоёр, Тайгерийн азтан, хөлбөмбөг тайлбарлагч Б.Батзаяа, Эрдэнэтийн хүмүүс тэргүүтэй  30 гаруй монгол, Б.Амарсанаа, Д.Энхбаатар гээд найзууд, “Үүрэг”-ийн О.Баяр ах, Хөлбөмбөг сонирхогч, хөгжөөн дэмжигчдийн холбооны Э.Оргилболд,  , Г.Сайнцог, Д.Ганхуяг, П.Амарбаясгалан , АПУ-ын гурвал, Скайтелийн азтанууд гээд лав гурван оронтой тоо хүрсэн. Ганцаар очсон би Уругвай-Гана тоглолт эхлэхийн өмнө төрийн далбаагаа барин стадионы гадуур нэг, дотуур нэг тойрон гүйхэд лавтай 17 хүн тоолсон. Мэдэгдээгүй цаана нь хэд байсныг би таашгүй. Тус тоглолтыг стадионд 84,017 хүн үзсэн байсан нь бас сонирхолтой.

Нельсон Манделагийн төрсөн өдөр

7 сарын 4-ний өдөр Нельсон Манделагийн 92 насны төрсөн өдөр тохиолоо. Уг нь энэ хүний төрсөн өдөр 7 сарын 18-нд байдаг ажээ. Гэтэл Өмнөд Африкийнхан 7 сарын 4-нд хийхээр болсон нь энэ. Энэ агуу хүний тухай үлгэр домог шиг олон юм сонсож байсны хувьд эх нутагт нь, тэр байтугай өөрийнх нь нэрээр нэрлэгдсэн талбайд, өөрийнх нь хөшөөний хажууд төрсөн өдрийнх нь арга хэмжээнд оролцоно гэдэг гайхалтай хэрэг.

Нельсон Манделагийн талбайд Сонигоос зассан “3D World Created by Sony” хэмээх нүсэр том павильонд 3 хэмжээст шоу боллоо. Шоуны гол зочин нь Өмнөд Африкийн хамгийн нэртэй дуучин Лира байсан бөгөөд техник технологийн гайхамшгийг их авьяастай хослуулсан нь нүдийг бүлтийлгэж, чихийг баясгаваа.

3D технологи хаалга тогшиж байна

Энэ дэлхийн аваргын нэг онцлог нь гурван хэмжээст технологийг шууд дамжуулах, бусад нэвтрүүлэг бэлдэх гээд телевиз дүрстэй холбоотой бүхий л зүйлд ашиглаж байсанд оршиж байв. Томоохон стадионуудад гурван хэмжээст камернууд байрлуулж, дэлхийн олон оронд гурван хэмжээст кино театрууд ажиллаж, Африкийн томоохон газруудад албан ёсны ивээн тэтгэгч Сонигийн мухлагууд ажиллаж байлаа. Дэлхийн аваргын дуу Вака Вакагийн клипийг шууд эхлээд гурван хэмжээстээр хийсэн нь бас зүгээр ч нэг тохиолдол биш байх. Гээд айл бүрт гурван хэмжээст технологи ирэх нь ээ. Бэлтгэлтэй байгаарай.

Зорилгоо биелүүлсэн азтай залуус

Алмас эрдэний эх оронд очиж насны мөрөөдлөө биелүүлж яваа хөлбөмбөгийн донтон залуусын бас нэгэн зорилго нь телевизийн дуранд өртөж дэлхий даяар Монголоо сурталчлах байсан. Япон-Парагвайн тоглолтын үеэр Японы фанатуудтай зэрэгцэн суусан Л.Ганзоригт ах тэргүүтэй монголчуудын маань хийсгэсэн Монголын далбаа телевизийн дэлгэцнээ намираад өнгөрсөн бол энэ дэлхийн аваргын хамгийн сонирхолтой тоглолтын нэг, олон хүний цусыг хөөргөсөн Уругвай-Гана багуудын тоглолтын үеэр алтан соёмбот далбаа маань дахин нэг намирав. Энэ далбааг барьж зогссон азтай залуус бол Д.Энхбаатар, Д.Өнөбилэгт, Д.Даянбилгүүн, Б.Амарсанаа, Н.Батгэрэл нар. Ямартай ч очсон нэг зорилгоо биелүүлсэн тэд энэ насанд үлдэх дурсгалтай зургаа getty image-ээс олсон. Удахгүй жаазлан ханандаа өлгөх биз ээ.

Монголыг сурталчлах компанит аян

Хөлбөмбөгийн дэлхийн аваргыг үзэх гэж очсон хүн бүр эх орноо өөрийн хэмжээнд сурталчлах зорилгыг дотроо агуулж байлаа. Бүгд шахуу Монголын далбаагаа барьж, зарим нь Монголын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн хувцсаа өмсөж, зарим нь бүр чоно, үнэгэн малгай өмссөн байсан нь сайхан.

Ялангуяа АПУ компаний гурав маань Монголоо гайхуулсан, монголоо бахдсан чонон малгай өмсөж тоглолт эхлэх, тоглолт дуусах, тоглолтын дундуур “од” болж хүмүүс тэдэнтэй патиараа татуулах гэж дугаарлан зогсож байлаа.

Испани, Парагвайн тоглолтын өмнө цэнгэлдэхийн урд монголчуудын бичил цугларалт болсныг мөн дурдах хэрэгтэй.

Фотог: автор

Үргэлжлэл их бий…

Удахгүй энэ блогийг амь оруулнаа.

Өнгөрсөн долоо хоногт Монголд болсон томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь Чингис Хаан-2009 жүдо бөхийн дэлхийн цомын тэмцээн байлаа. Хэдийгээр зохион байгуулахад хугацаа тулсан байсан хэдий ч Женко Х.Баттулгын ачаар засгийн газрын нөөц хөрөнгөнөөс хүртэл мөнгө гаргаж бүгд идэвхийлэн ажиллалаа.

Энэ тэмцээнийг зохион байгуулахтай холбогдож манай спортын нэвтрүүлгийн салбарт нэгэн дэвшил гарлаа. Тэр нь юу вэ гэхээр СПОРТЫН НЭГДСЭН БРОДКАСТ. Тэмцээний телевиз, видеотой холбоотой бүх эрхийг с1 телевиз авч шууд дамжуулалтыг нэгдсэн газраас бусад телевиз рүү цацах хэлбэрээр явууллаа. Гадаад дотоодын бусад тэмцээнүүд, наадмууд ийм л хэлбэрээр явагддаг. Үүнийг анхлан хийсэн нь сайшаалтай. Одоо дараа дараагийн арга хэмжээ ялангуяа наадмыг ингэж явуулбал зохион байгуулалт сайжрахаас гадна үзэгчдэд тун хэрэгтэй юмсандаа. Наадмыг зохион байгуулах комисс ингэж хийгээсэй.

Энэ үеэр Спортын цонхынхон нэгэн зүйлийг хийхийг зорьж ажиллалаа. Спортын арга хэмжээг онлайнаар иж бүрэн coverage хийх гэж оролдов. Тэмцээнийг шууд дамжуулан үзүүлж (live stream), фото зургийн шуурхай аван хүмүүст үзүүлж, ярилцлага, тэмцээний тухай мэдээллийг аль болох хурдан хүргэхийг хүссэн юм. Дэлхийн даяар суугаа спорт сонирхогч монголчууд, нийт жүдо сонирхогчдод энэ арга хэмжээ бүтэн хүрсэн гэдгийг хэлэх байна. Бидний явуулж байсан стрим  Европын жүдогийн холбооны сайтаар явагдаж, олон улсын жүдогийн холбооны эксперт бидний ажлыг шууд өөрийн блогоороо явуулж байлаа. Ихэд урамшив. Дараа дараагийн тэмцээнийг ингэж явуулах их итгэлийг олж авлаа. Оюутны боксын дэлхийн аварга, наадам, дараа жилийн Чингис Хаан дэлхийн цом гээд л хийж өгнө дөө.

Энэ арга хэмжээнд манайхаас Ганбаа ах, Ханти, Ганхүү бид дөрөв ажиллалаа. Цаана нь мөн Эрхэмээ (Тримедиа), Амараа (Тримедиа) нар тун чиг их туслав. Баярлалаа.

Байнга хамтарч ажилладаг Жүдогийн холбоо, с1 телевиз, Тримедиа компаний voodoo.mn олон нийтийн сайтын хамт олондоо хувийн зүгээс талархснаа илэрхийлье.

Өнөөдөр маш муу мэдээ сонслоо. Нэг найз минь нас барж. Бид хоёр тийм дотно нийлдэггүй байсан ч уулзах болгонд би түүнээс юм сурч, хамт гоё юм ярьж, цаашдаа өчнөөн олон юм хийнэ гэж ярилцдаг байлаа. Хамт Спортын цонхыг гоё болгоно, бэлтгэдэг нэвтрүүлгээ яаж гоё болгох уу гээд л олон юм ярина. Хөгжим, спорт гээд ярихгүй юм байхгүй.Тэр зүгээр л сайн хүн байсан. Хэтэрхий залуугаараа явчихлаа. Цаашид зөндөө юм хийх байсан залууу.

Чи бурхны оронд очноо. Ум сайн амгалан болтугай.

Эхнэр хүүхдийг нь бодохоор л хэцүү санагдаад байх юм.

Ойрхны жишээ гэхэд ЛеБрон Жэймс, Аллен Айверсон, Фредди Аду, Дуэйн Вэйд гээд л энэ жагсаалт цуварч өгнө. Хэрэв адилхан амжилттай америк мөрөөдлийн замналаар яваагүй хүн байвал энэ хэдэн нөхдийг түлхүү сурталчилж амьдралыг нь харуулна. Энэ нь ядуу зүдүү амьдралтай олон хүүхдүүдэд асар их мотивац өгдөг нь тодорхой.

Will Smith-ийн тоглосон Pursuit of happiness  кинон дээр үүнийг хамгийн тод харуулсан гэж боддог. Гайхалтай бүтээл шүү. Энэ мэтчилэн уран сайхны кино, баримтат кино, компьютер тоглоом хүртэл хийнэ. Үүгээрээ л америкчууд “Америк мөрөөдөл” гээчийг жинхэнэ брэнд болгож чадсан билээ.

Тэгвэл Монголчууд яагаад өөрсдийн МОНГОЛ МӨРӨӨДӨЛ-тэй байж болохгүй гэж. Саяын олимпоор энэ байдал Монголчуудад асар том зүйлийг өглөө. Олимпоос медаль авсан залуучууд бүгдээрээ л энэ Монгол мөрөөдлийн нэг хэсэг, бараг эхлэл нь ч байж болохоор болсон. Миний бодлоор монголчууд Н.Түвшээгээ, Э.Бадар-Ууганаа, П.Сэрдамбаа, О.Гүндэгмаагаа энэ байдлаас нь илүү сурталчлах хэрэгтэй юм шиг санагдаад байгаан. Сайхан баримтат кино хийгээд, яаж хөдөлмөрлөж байгааг нь хүмүүст тов тодорхой үзүүлээд хэн ч ингэж хөдөлмөрлөсөн, ямар ч салбарт байсан ямар ч амжилтанд хүрч болно, бүгд гарааны нэг шугам дээр байгаа шүү гэдгийг л түлхүү үзүүлж чадвал бас гоё юм болов уу. Миний санаж байгаагаар энэ тал дээр Монголын баячуудын нууцаас (нэрийг нь андуурсан байж магадгүй) гэдэг хар номноос дэлгэрэнгүй харах боломжтой. Хэдийгээр тэд баяжихдаа ямар ч аргаар баяжсан байж болох ч номыг бичсэн хоёр залуу Монгол мөрөөдлийг түлхүү харуулж өгөхийг зорьсон нь харагдсан. Иймэрхүү бүтээлүүд монголд олон болох болтугай. Мөн олон Монгол мөрөөдлийн эзэд бий болох болтугай. Бүгдээрээ зүтгэе.

Нэмээд энэ хэд хэдэн телевизээр байнга яриад байгаа эрэгтэй эмэгтэй хэсэг нөхдүүд байна аа. Яадаг гурвалжин, яадаг сүлд тахидаг хүмүүс. Ээ. Эд нар бас луйварчид. Хамгийн гол нь үүнийг сонсож, биширдэг хүмүүс их болж байгаа нь л миний хувьд их эмгэнэлтэй санагдаж байна. Бүр МУИС-ийн “онц сурлагатай” оюутан хүртэл бас л номыг нь тэвэрчихсэн их гоё гээд л явж байна. За за. Бааахан солиорчихлоо. Доор байгаа 2 цуврал нийтлэлийг уншаарай.Хувь хувьдаа л шинжлэх ухаанаа өмөөрдөг болцгооё тэхүү!

Харин Монголчууд зөвхөн тал газар нүүдэлчин маягаар амьдардаггүй, дэлхийн соёл гэдэг юм бас байдаг шүү гэдгийг дөчин мянгатад Битлзийн хөшөө баригдсанаар харууллаа. Энэ хөгөө Азид анхны Битлзийн хөшөө гэдгийг дурдах хэрэгтэй. Би бол энэ хөшөөг анх хараад, нээлтэн дээр нь очоод нулимс унагаачих гээд л байналээ шүү.   Нээлтэнд дээр Ерөнхий сайд, Сү.Батболд сайд, Э.Бат-Үүл гишүүн гээд, түүнчлэн тэр үеийн өчнөөн олон Битлзийн фэнүүд, орцондоо гитар нүдэж өссөн хүмүүс цугласан байсан. Мөн түүнчлэн миний үеийн new generation Beatles үүд (ингээд хэлбэл буруудчихдаг юм болов уу хэхэ) олноор цугласан байлаа. Тэнд байсан хүмүүс явж байгаа битлзийн дуунуудыг бүгдээрээ дагаж дуулж ер нь л гоё уур амьсгалтай байсан. Хөшөөний нээлтийг Жон Ленноны төрсөн өдөртэй давхцуулж хийсэн бөгөөд Поол Маккартниг урьсан хэдий ч харамсалтай нь ирэх боломж байхгүй байсан гэнээ. Зиа тэгээд Их Британий элчин сайдын хэлсэн үгийг төгсгөлд нь хэлье.

Mongolians had Hard Days night in eight days a week after back from USSR, Now All you need Is Love.

манай ангий Битл охин. кеке

Өнөөдөр сонины өчигдөрийн дугаарт гарсан редакцийн уулзалтыг хүргэж байна.

Тэмдэглэсэн И.Отгонжаргал, Ц.Цэвээнхэрлэн (2008-10-06)
-Редакцын уулзалт-
“Өнөөдөр” сонины ре­дак­цид УИХ-ын гишүүн О.Чулуунбат, Сангийн сайд С.Баярцогт,  Монголбанкны ерөнхийлөгч А.Батсүх, Сангийн яамны Төсвийн бодлого, зохицуулалтын газрын дарга Б.Батжаргал нар зочиллоо. Энэ удаагийн уулзалтаар бид Монгол Улсын мөнгөний бодлого, төсвийн тодотгол, инфляцын өсөлт, нийгмийн халамж, үйлчилгээ тойрсон олон асуудлыг хөндлөө.

-Инфляцыг 12 хувь болгож бууруулахад мөнгөний бодлого, үндсэн чиглэлийн уян хатан уялдаа холбоог хэрхэн бий болгох вэ?

С.Баярцогт:
-Өнгөрсөн туршлагаас харахад сүүлийн 3-4 жил сангийн болон төсвийн  бодлого тэлэх байдлаар явсан. Манай орлого их хэмжээгээр нэмэгдсэн. Түүнийгээ дагаад зарлагаа нэмээд явчихсан учраас үндсэндээ төсөв байнга тэлж томорч ирсэн. Мөнгөний бодлогын хувьд Батсүх ерөнхийлөгч ярих байх. Сүүлийн жил хагасын хугацаанд төсвийг хумих хатуу бодлого явуулж байгаа. Өмнө нь төсөв тэлэх бодлого явуулж байсан учраас инфляцыг бууруулахад нөлөөлөх эдийн засгийн хоёр хэрэгсэл зөрж, үүнтэй холбоотойгоор үр дүнгээ төдийлөн өгөхгүй байгаа нь харагдсан. Хэрвээ цаг алдалгүй инфляцыг багасгахгүй бол эдийн засгийн өсөлт бидний хувьд мөрөөдөл төдий зүйл болно. Тийм учраас 2009 оны гол зорилт бол мөнгөний хатуу бодлоготой төсвийг хумих бодлогыг зэрэгцүүлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн зардлыг багасгах замаар, хэмнэх, тэвчихийг мөрдлөг болгож байж үр дүн гарна. Ийм тооцоог Монголбанкны зүгээс ч, манайхаас ч хийсэн.

А.Батсүх:
-Улс бүр л өндөр үнэтэй шатахуун, хүнс, эрчим хүчний өсөлттэй тулсан шүү дээ. Инфляцыг нь харахаар манайхаас бага байгаа. Өөрөөр хэлбэл, инфляци нь 15 хувиас дээш гарсан улс цөөхөн. Азидаа бол Вьетнамынх  28 орчим хувьтай байгаа. Нийлүүлэлтээсээ давсан эрэлтийг дэвэргэснээс л ялгаа нь гараад буй. Тийм учраас нэгдүгээрт, нийлүүлэлтээ сайжруулна. Хоёрдугаарт, нийлүүлэлтээс давсан эрэлтээ тодорхой хугацаанд хөргөөх хэрэгтэй болж байна. Ер нь Монголын эдийн засагт халалтын шинж тэмдэг  нэлээд ажиглагдаж байгаа. Төсвийн алдагдал, цалин эрчимтэй өсдөг, хөрөнгө оруулалтын хэмжээ огцом өсдөг зэрэг хэд хэдэн шинжүүдээр илэрдэг юм. Тэгэхээр үүнийг зөөл­рүүлэх. Ганц манайх ч биш, хойд, урд хөрш, Зүүн өмнөд Азийн эдийн засаг нь хурдацтай хөгжиж буй зарим орнууд ижил төрлийн асуудалтай байна.
Төсвийн бодлогыг хэр зэрэг шинж­лэх ухааны үндэслэлтэй удирдаж чадаж байна вэ гэдгээс улсуудын инфляцаа ямар дүнтэй авч гарах вэ гэдэг хамаарч байгаа. Манайд шинжлэх ухаан ч байдал үгүйлэгдэж байна. Эрдэмтдийнхээ үг, дүгнэлт, судалгааг дутуу анхаардаг гэж хэлэх байна. Эрдэмтдийн үгийг сонсохоо байгаад, тооцоо судалгааг ч хийхээ байгаад удаж байна.

О.Чулуунбат:
-Сангийн яам, Монголбанк хоёр төсөв болоод мөнгөний бодлогыг УИХ-д өргөн барьчихаад байна. Сонгуулийн дараа УИХ, Засгийн газраас Монгол Улсыг ямар санхүү, мөнгөний бодлогоор удирдах вэ гэдэг их чухал баримт бичгийг өргөн барилаа. Эндээс хүмүүс инфляцыг бууруулах нь уу, зарлага тал дээр ямар реформ хийх нь үү, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг урамшуулах нь уу, дотоодын бизнес эрхлэгчид ээ дэмжих нь үү гээд олон асуудлыг анхаарч, хүлээж, ажиглаж суугаа. Ер нь бол төсвийн тодотгол сайн болсон санагдсан.

Харин мөнгөний бодлогын хувьд би сайн харж амжаагүй байна. Инфляцыг онилсон бодлого оруулж ирж байгаа гэсэн. Миний бодлоор 2000 оны эхээр ОУВС-гаас мөнгөний хатуу бодлого баримтлахыг зөвлөж байсан. Зах зээлд мөнгөний нийлүүлэлт их байсан ч инфляц өнөөдрийнх шиг өндөр өсөөгүй. Гэтэл одоо мөнгийг шууд татаад эхлэх юм бол эдийн засаг цусгүй болоод бүх төсөл зогсоно. Улсын хэмжээнд одоогийн байдлаар гэхэд цөөнгүй төсөл зогсчихсон. Тиймээс Монголбанк тууштай судалгаа дүгнэлт хийж мөнгөний бодлогыг тодорхойлох болов уу. Дэлхийд мөнгөний хомсдол бий болоод байна. Европ, Америк, Азид ч тэр. Ийм байтал  манайд мөнгөний илүүдэл бий болно гэж байхгүй. Үүнийг Төвбанк сайн харах хэрэгтэй.
-О.Чулуунбат гишүүний дурьд­сан УИХ-д өргөн бариад буй баримт бичигт мөнгөний бодлогыг илүү  хатуу тусгасан юм биш үү. Урд хөрш гэхэд адилхан инфляцын өсөлттэй тулгарсан хэрнээ мөнгөний уян хатан бодлого барьж байна шүү дээ.

А.Батсүх:
-Мөнгөний бодлого ер нь их уян хатан шинжтэй байх ёстой. Хятад улсын  хувьд ч энэ нь харагдаж буй. Урд хөршид оны эхээр инфляц нь их өндөр хувьтай гарсан. Энэ нь сүүлийн 10-аад  жил гараагүй үзүүлэлт байсан. Маш уян хатан арга хэмжээ авчээ. Газар тариалангийн салбарыг богино хугацаанд дэмжсэн байна. Жишээ нь, манай “Атрын III” аян шиг. Бид хүнснийхээ нийлүүлэлтэд анхаарсан учраас энэ намар арвин ургац авбал инфляцыг бууруулахад таатай нөхцөл бүрдэх учиртай.
Хоёрдугаарт, урд хөрш өнгөрсөн сард бодлогын хүү болон  заавал байлгах нөөцөө  зэрэг бууруулсан. Америк, Европоос дамжин ирж буй нөлөөллийг мэдэрч байна л даа. Тийм учраас 2-3 улирлын цаадахыг хараад бодлогын хүүгээ бууруулсан болов уу гэж бодож байна. Сүүлийн үед эдийн засгийн өсөлт инфляцын хажуугаар санаа зовоох асуудал боллоо. Инфляц эхлээд нэгдүгээрт байсан нь үнэн. Монголбанкны хувьд ч эдийн засгийн өсөлт, банк санхүүгийн системийн тогтвортой байдал, үнийн өсөлт зэргийг зэрэг тооцсон уян хатан бодлого барина.

С.Баярцогт:
-Инфляцыг дан ганц мөнгөний бодлогоор зохицуулна гэвэл чадахгүй. Хэдийгээр зах зээлд шилжсэн ч манай эдийн засгийн тал нь төсөв байгаа. Мөнгөний бодлогын хэрэгсэл ашиглах юм бол инфляцад нөлөөлөх нөлөөлөл харьцангуй бага. Харин сангийн бодлогын хэрэгсэл ашиглах юм бол инфляцад нөлөөлөх нөлөөлөл маш өндөр байна. Хэрвээ бид төсвөө тэлээд мөнгөний хатуу бодлого явуулаад байх юм бол улсын төсвөөр дамжиж буй бизнес томроод, хувийн хэвшлийн бизнес жижигрэнэ. Тэгэхээр бидний нөгөө үсрэнгүй хөгжил байхгүй болно. Өөрөөр хэлбэл, 2.6 триллион дотроо л эргэлдээд байна гэсэн үг. Хөрөнгө оруулалт 571 триллион төгрөг байсныг энэ тодотголоор 500 триллион болгож танасан. Ирэх жилийн төсөвт бүр 407 триллион төгрөг болгож буулгаад байгаа. Нэг үгээр хэлбэл, нийт эдийн засагт өсөлт гарах магадлал багасна. Дан нэг талдаа хатуу бодлого явуулж, нөгөө талдаа сулруулах биш,  мөнгөний бодлого уян хатан байж, бодлогын хүүгээ бууруулах, эргэлтэд байх мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх гэх мэт боломжийг Монголбанкинд гаргаж өгөхгүй бол болохгүй. Энэ хоёр хэрэгслээ зөв ашиглаж байж Монголын эдийн засаг зөв чиглэл рүү орно. Уян хатан байх гэдэг бол маш чухал санаа.

О.Чулуунбат:
-Уншигчдад ойлгомжтой байлгахын тулд нэг тайлбар хэлье. Энэ жил инфляц 34 хувь гээд байна шүү дээ. Миний бүдүүвчилсэн тооцоогоор 14-15 хувь нь төсвийн бодлогоос шалтгаалж байгаа. Хэтэрхий их сул мөнгө цацсан. Харин 10 хувь нь Монголбанкных байгаа болов уу. Монголбанк ч юу байхав, арилжааны банкууд зээл их өгсөн. Мөн 10 хувь нь импортын барааны ханшийн зөрүүтэй холбоотой. Урд хөршөөс импортолсон бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсч байгаа. Яагаад гэвэл, юань ам.долларын эсрэг чангараад буй учраас. Чухамдаа бол энэ асуудалд төсөв, мөнгөний зөв бодлого явуулах юм бол инфляцыг бууруулах бүрэн бололцоотой.

Чанга хашгирсных нь цалинг нэмэх нь шударга бус

-Монголын үйлдвэрчний эв­лэлүүдийн холбоо цалин нэ­мэгдүүлэх тухай шаардлага тавиад багагүй хугацаа өнгөрч байна. Энэ онд багтаан цалин нэмэх боломж байгаа юу?

Б.Батжаргал:
-МҮЭХ-ноос тавьж буй шаардлагыг нэг зүйлтэй зүйрлэж болохоор байгаа юм. Дөрвөн хүүхэдтэй айл байлаа гэж бодъё л доо. Тэр айлын  бага хүүхэд нь  хамгийн эрх. Эрх хүүхэд нь хамгийн чанга дуугаар хашгирч, ааваасаа элдвийг нэхдэг. Аав нь дөрвөн хүүхдээ ижил үзэх ёстой. Түүнээс биш хамгийн чанга дуугарсанд нь тал засч болохгүй шүү дээ.
Өнөөдрийн байдлаар багш нарын дундаж цалин 359 мянган төгрөг байна. Гэтэл тэтгэврийнхний дундаж цалин 90 мянга. Энэ шударга бус байгаа биз. Яагаад гэвэл, үнэндээ ҮЭ-ийнхэн хамгийн чанга дуугарч байгаа багш нарын цалинг л нэмэх тухай яриад байна. Төрийн үйлчилгээний албанд хамгийн өндөр цалинтай нь багш нар гэж болно. Гэтэл залуу нас, бүх хүч хөдөлмөрөө нийгэмд зориулсан тэтгэвэрийнхэн 90 мянган төгрөг авчихаад гомдоллохгүй байна шүү дээ. Энэ утгаараа хэрвээ зөвхөн багш нарын цалинг нэмэх юм бол шударга бус болно.

90 мянга, 350 мянгыг харьцуулаад үзье. Хэн нь өнөөдөр инфляцын өсөлтөд хамгийн их нэрвэгдэх вэ гэдэг нь тодорхой. Хэрвээ төсвийн хэрэггүй зардлуудаа хасаад, зайлшгүй шаардлагаар нэмнэ гэвэл тэтгэврийг л гэж хэлнэ. Энэ онд ч, ирэх  онд ч тэр. Төсөв хумих бодлогод цалин, тэтгэврийг цаашид нэмэгдүүлэхгүй гэсэн заалт орж байгаа. Гэхдээ тэтгэвэр дээр эргэж харж үзэхгүй бол болохгүй зүйл бий.

А.Батсүх:
-Онолын хувьд хувь хүн, айл өрхийн  орлого гэдэг нь чухам юу вэ, яаж тооцох зэргийг одоо хүртэл тодорхойлж чадаагүй байгаа. Ийм учраас зөвхөн нэрлэсэн цалингаар орлогыг хэмжих нь хангалтгүй. Улсын хэмжээгээр авч үзвэл төсвийн албан хаагчийн мэргэжлийн сургалтад олон тэрбум төгрөг зардаг. Залгамж халааг бэлдээд магистр, доктрантурын сургалтад төсвийн зээлээр багагүй мөнгө зарцуулж байгаа. Наашлах юм бол хоол, унааны мөнгө, удаан жил, мэргэжлийн ур чадвар гээд тэрбум тэрбумаар тооцогдох зардал гардаг. Үүнийг ерөнхийдөө цалин дээр нь нэмж тооцох хэрэгтэй. Хувийн хэвшилд зардлын тооцоо сайн хөгжсөн байдгийг бодолцох л хэрэгтэй.

С.Баярцогт:
-Үнэндээ инфляц хөөрөгдөх нэг шалтгаан нь цалин нэмэлт хийгээд үүнийгээ олон нийтэд урьдчилан зарласнаар хүлээлт бий болгодог явдал юм. Улстөрчид 20, 25 хувиар цалин, тэтгэвэр нэмэх болсноо асар том ажил хийж байгаа мэтээр хэдэн сарын өмнөөс нийтэд зарлаж, сурталчилж эхэлдэг. Энэ дохиог наад захын наймаачин ашигладаг. Тамхи зардаг хүн “Би ширхэг тамхиныхаа үнийг 20 хувиар нэмчихэд хэн ч юу ч хэлэхгүй” гэсэн дохиог шууд авчихаж байгаа юм. Ийм байдлаар бүгд үнээ өсгөдөг. Бензин шатахууны үнэ гэнэт өссөн ч сүүлийн үед бага багаар бууж эхэллээ. Гэтэл үүнээс үүдэлтэй бүтээгдэхүүний үнэ буухгүй байна шүү дээ. Тэгэхээр Сангийн сайдын хувьд нэг зүйлийг онцолж хэлмээр байна. Ойрын жилүүдэд бид мөнгөө хэмнэж, тэвчиж амьдарч, бүтээмжээ өсгөх нь юу юунаас ч чухал. Түүнчлэн цалин, тэтгэвэр тэтгэмжийг бид зорилтот түвшинд хүрсэн тэр цагт л олон нийтэд зарлахгүйгээр нэмнэ гэсэн бодлого барьж ажиллана.

-Манай сонин төрийн алба данхайж байгаа талаар олонтаа хөндсөн. Гэтэл улстөрийн намуудын шаардлагаар цалин нэмэхээс аргагүй гэж явсаар өнөөдрийг хүрлээ. Шинэ УИХ, Засгийн газар энэ асуудалд ямар бодлого барьж ажиллах вэ?
О.Чулуунбат:
-Хувийн салбарынхан  хүйтэнд хөрч, халуунд халж дандаа баялаг бүтээж байдаг. Бор зүрхээрээ орлого олж амьдралаа авч явж буй хүмүүсийн цалин өнөөдөр 250 мянган төгрөг байгаа. Гэтэл төсвийн байгууллагынхны цалин 300 мянга гарчихсан байна шүү дээ. Бусад орны цалингийн системийг харахаар хувийн салбарынх байнга илүү байдаг. Манайх шиг төсвийн байгууллагын цалин өндөр орон дэлхий дээр ер нь байхгүй. Энэ бол хамгийн том захиргаадалттай орон гэдгийг харуулж байгаа хэрэг. Нөгөө талаар зах зээлийн эдийн засаг түүхийгээрээ байна л гэсэн үг. Иймд төсвийн ажилчдын цалинг болж өгвөл нэмээд байх шаардлагагүй.

Б.Батжаргал:
-Чулуунбат гишүүний хэлж байгаа үнэхээр үнэн. Манай нийт зээлийн хүүгийн 50 хувийг төсвөөр дамжуулаад зарчихаж байгаа гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, баялаг бүтээгчдийн цалин 250 мянга байхад, тэднээс хумсалж амьдардаг хүмүүсийн цалин 350 мянга гарчихсан. 2007 оны наймдугаар сараас 2008 оны мөн үе хүртэл цалин 84 хувиар нэмэгдсэн байна. Гэтэл инфляц 34 хувиар өссөн. Цалингийн өсөлт 50 функтээр дээгүүр явна. Хэт өсөлт одоо болтол үргэлжилж байгаа. Харин Төрийн албаны тухай хуульд “Хэрвээ төрийн албан хаагчийн цалин хувийн хэвшлийн адилтгах албан тушаалтны  цалингаас таван хувиар доогуур байх юм бол цалин нэмнэ” гээд заачихсан байгаа. Эндээс үзэхэд өнөөдөр төрийн албан хаагчийн цалин хувийн хэвшлийнхээс 16.7 функтээр илүү байна. Ийм үед дахиад нэм гэж байгаа нь боломжгүй шаардлага юм. Хэрвээ цалингаа нэмээд эхлэх юм бол цалин-үнэ-цалин гэсэн өсөлт бие биенээ хөөгөөд явна.

О.Чулуунбат:
-Өнөөдөр төсвөөс цалин авдаг хүний тоо 140 мянгад хүрсэн. Тэгэхээр бид 140 мянган хүний төлөө ажиллаад байгаа мэт. Хөлсөө гаргаж ажиллаж байгаа хүний тоо 1.2 сая. Тэдний цалин хэд ч байсан хамаагүй гэж үү. Гудамжинд гутал тослоод мөнгө олдог, эсвэл ТҮЦ ажиллуулдаг хүн төсвийн байгууллагад манаач хийх нь илүү гэж бодох болсон.
Манай багш нар өндөр цалинтай гэж ярилаа шүү дээ. Гэтэл багш нарын гаргаж байгаа бүтээгдэхүүн чанаргүй байна. Уг нь нийгмийн дунджаас илүү цалин авч байгаа бол хүүхдүүдийг дэлхийн хэмжээнд сургасан байх ёстой биз дээ. Тухайлбал, 12 жилийн системд шилжүүлж төсөвт улам дарамт учруулж, зарлага нэмлээ. 12 жил болгох санал багш нараас гарсан.
Жишээ нь, намайг Монголбанкинд байхад хувийн сургууль төгссөн хүүхэд ажилд авах гэхээр нэг нь ч шаардлага хангадаггүй байсан. Банк, санхүүгийн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байж болно. Ядаж орос, хятад, англи хэлтэй байх хэрэгтэй шүү дээ. Швейцарт гэхэд л хүүхдээс авахуулаад хөгшид нь хүртэл англи, герман, франц хэлээр ярьдаг. Хонконг, Сингапурт бүгд англи хэлний мэдлэгтэй. Гэтэл манайхан их сургууль төгссөн хэрнээ зах зээлд ямар ч хэрэггүй боловсон хүчин гарч ирж байна.

Хоёр намын амлалттай холбоотой нийгмийн хүлээлт
өмнөхөөсөө асар ихэслээ

-Сонгуулийн амлалт, улс төрийн намуудын шаардлагаар төсвөө зохиож, эдийн засгаа авч явдаг гажиг тогтолцоо манайд бүрдээд удлаа.  Хоёр том нам нийлж Засгийн газраа байгуулсан тохиолдолд төсвийн зарлагаа бууруулъя гэдэг Төвбанк, Сангийн яамны шаардлага биелэх боломж бий юу?

С.Баярцогт:
-Хамгийн түрүүнд улс төрийн шийдэлтэй юм л даа. Хэрвээ манайх гурван сонгуультай байх юм бол дөрвөн жилийн хооронд энэ байдлыг бид өөрчилж чадахгүй. Хэрвээ ганц сонгуультай байвал дээрх асуудлыг амархан шийдэж болно. Ноолуураар жишээ авах гэж байна. Ноолуурын асуудлыг тавдугаар сарын 29-нд сонгууль зарлахын өмнөх өдөр баталсан. Тавдугаар сард Ерөнхийлөгчийн сонгууль болно. Тэнд санал авахын тулд мөнөөх нийгмийн чанартай амлалтууд дахин яригдана. Бид нийгмийн чанартай амлалтдаа хөтлөгдсөөр байвал улс нэг өдөр л сөхөрнө. УИХ, орон нутгийн сонгууль 2012 онд нэг өдөр болох юм. Тийм учраас амлалтын хэмжээ хоёр дахин буурна гэсэн үг. Хэрвээ бид Үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулаад, Ерөнхийлөгчөө Парламентаас сонгодог болчихвол дөрвөн жилд ганцхан удаа улс төрийн амлалт өгнө гэсэн үг.
Дараагийн нэг зүйл нь УИХ-ын сонгуулийн тойрогтоо холбоотой. Хуучин олдсон хэдэн төгрөгөө 76-н тойрогт хувааж зөвхөн гал унтраах, эсвэл сонгогчдодоо таалагдах маягаар явж байсан. Одоогийн сонгуулийн системээр 26 тойрог болсон. Ингэснээр ядаж аймагтай таарсан хөрөнгө оруулалт хийх боломж бүрдэж байгаа юм.

О.Чулуунбат:
-Төсвийн гажиг тогтолцоо бий болсон нь үнэн. Монголын төр, засагт цалингийн системээ, төсвөө эрүүлжүүлэх, зарлагаа цэгцлэх хамгийн алтан үе ирээд байна. Яагаад гэвэл хоёр том нам эвсээд, бие биедээ сөрөг хүч болохгүйгээр хамтарч ажиллахаар боллоо. Хуучин цалинг жаахан хасъя гэвэл нөгөөдүүл нь улс төр хийдэг байсан.

-Алтан боломж бүрдлээ гэж Чулуунбат гишүүн хэллээ. Үнэхээр энэ алтан боломжийг ашиглаад төрийн байгууллагуудын данхайсан зардлыг багасгах боломж байна уу?

С.Баярцогт:
-Алтан боломж гэдэг нь нэг талаасаа үнэн. Хоёр том нам сонгуульд орохдоо маш их хэмжээний нийгмийн чиглэлийн амлалтууд өгчихсөн. Үүнтэй холбоотойгоор нийгмийн хүлээлт өмнөхөөсөө асар ихэссэн. Гэтэл эдийн засгийн бодит байдал түүний эсрэг байгаа.
“Их идсэнийхээ дараа өнж” гэдэг үг амьдралд тулчихаад байна. Дэндүү их зүйл амлачихсан учраас хоёр нам нийлээд зайлшгүй зөвшлөөр шийдэж авч явах цаг ирлээ. Энэ утгаар нь алтан боломж гэж болно. Гэхдээ үүнд улс төрийн шийдэл нөлөөлнө. Тэгэхээр улстөрчид энэ асуудалд харьцангуй ухаалаг хандах хэрэгтэй. Түүнчлэн ард түмнийхээ эдийн засгийн ерөнхий боловсролыг дээшлүүлэх шаардлага бий. Юм хийхгүй хэсэг нь авах ёстой гэсэн байр суурьтай хандаад байна. Харин хийж байгаа хэсэг нь төр бидэнд дарамт учруулахгүй байх ёстой гэж үздэг. Нийгмийн бүлэг болгоны хүсэл, хүлээлт өөр өөр. Энд таарсан бодлого явуулах ёстой. Зөвхөн сонгогчоо бодоод нэг хэсэг улстөрч нь  нийгмээс юм авах ёстой гэсэн бүлэгт таалагдах гэж ажиллаад, нөгөө нь баялаг бүтээж буй хүмүүсийнхээ боломжийг нэмэгдүүлье гэсэн зорилт тавиад байна. Үнэнийг хэлэхэд Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр эцэслээгүй байгаа нөхцөлд тодорхой ярьж болохгүй байна.

Адуучид, дараа нь гахайчид засгаас мөнгө нэхвэл яах вэ

-УИХ-ын сонгуулиар намууд Оюу толгой, Таван толгой зэрэг стратегийн орд газруудаас ард түмэнд нэг сая, 1.5 сая төгрөгийн хувь хүртээнэ гэж амласан. Монголчууд бараг дараа жилээс энэ мөнгийг авна гэж бодож, хүлээж байгаа. Үүнийг улс өгч чадах уу?

С.Баярцогт:
-Бэлэн мөнгө хэлбэрээр олгож чадахгүй нь ойлгомжтой. Мэдээж янз бүрийн хувилбараар тараах боломж бий. Гэхдээ энэ асуудлыг хөндөж ярих цаг хараахан болоогүй байна. Учир нь Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт бодлогын хувьд суух ёстой. Үүний дараа тодорхой ажлууд хийгдэж эхэлнэ. Дэлхийн олон орон ашигт малтмалаасаа олсон орлогыг ард түмэндээ хүртээсэн туршлага байдаг. Өнөөдрийн байдлаар бид олон улсын туршлага, аргуудыг судалж байна. Үүний дараа хамгийн тохиромжтой, хамгийн боломжийн, эдийн засагт дарамт учруулахааргүй аргыг сонгох асуудал яригдана.

-Зарим эдийн засагч том орд газруудаа ашиглаад ч ойрын жилүүдэд ард түмэнд хувь тараах боломжгүй гэж үзэж байгаа шүү дээ?
-Бодоод үзье л дээ. 1.5 сая төгрөгийг нийт хүн амдаа үржүүлэхэд дунджаар 3.9 триллион болно. Монгол Улсын ДНБ энэ жил 5.7, ирэх онд долоон триллион төгрөгт хүрнэ гэсэн тооцоо бий. Ингээд бодохоор монголчууд хийж бүтээсэн, олсон орлогынхоо талыг эргүүлээд тараачихна гэсэн үг. Тэр хэмжээгээр мөнгөний нийлүүлэлт ихэснэ, бараг 1.5 дахин. Гэхдээ энэ асуудлыг бодлогын хувьд шийдэх боломж бидэнд байгаа. Хамгийн гол нь зөв шийдвэр гаргаж чадвал шүү дээ.
Улсын төсвийн багагүй хувийг маш олон төрлийн нийгмийн халамжид зарцуулж байна. Эдгээрийг багцлах хэрэгтэй. Хамгийн гол нь нийгмийн баялгыг зохистой хуваарилахын тулд эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих салбарт чиглүүлэх ёстой. Гэтэл өнөөдөр хөдөлмөр хийж байгаа хүмүүсийн мөнгөний талыг Засгийн газар аваад ниймгийн хамгааллын арга хэмжээнд буюу эдийн засгийн өсөлтийг дэмждэггүй салбарт зарцуулж байна. Энэ бол эргээд эдийн засгийнхаа өсөлт, тогтвортой байдлын бодлоготой нийцэхгүй, хоорондоо зөрчилдөж байгаа хэрэг. Стратегийн орд газруудын нийт хувьцааны 10 хувийг Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан арилжих талаар ярьж байна. Энэ хувьцааг зөвхөн монголчууд авдаг байдлаар зохицуулалт хийвэл яах вэ гээд маш том бодлогын асуудал учир одоо ярихад эрт байна.

О.Чулуунбат:
-Мэдээж энэ асуудал урт хугацаа шаардсан нэлээд хэцүү ажил юм. Монгол Улс хэдэн жилийн дараа дэлхийн зах зээлээс мөнгө босгож чаддаг, зээлж эсвэл урьдчилаад мөнгө авчихдаг түвшинд хүрэх хэрэгтэй. Үүний дараа тэр 1.5 сая төгрөгийг хувьцаа, эсвэл бэлэн мөнгөний хэлбэрээр ард түмэндээ хувь хүртээх асуудлыг ярина. Тэгэхээр ойрын хэдэн жилдээ бид тэвчээртэй, сахилга баттай, дэлхийн зах зээлийн дүрмээр тоглож чаддаг болсон байх ёстой.

-Дэлхийн зах зээл дээр ноолуурын үнэ унасан. Гэтэл энэ нь Монголд үйлчлэхгүй байна. Татвар төлөгчдийн мөнгийг малчдад нөхөн олговор хэлбэрээр тараахаар боллоо. Ингэж болохгүй биз дээ?
-Энэ асуудалд би шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Гэвч УИХ, Засгийн газрын шийдвэрээр малчдад таван мянган төгрөгийн нөхөн олговор өгөхөөр болчихлоо. Тэгвэл дараа жил адуучид 10 мянга, гахайчид 20 мянган төгрөг нэхвэл яах вэ, өгөөд л байх уу. Хэрвээ ийм байдлаар улсын төсвийн мөнгийг тарааж, цацаад байвал аль ч орон бидэнд санхүү, эдийн засгийн үнэхээр гаж бодлоготой, ямар ч мөнгө өгөөд хэрэггүй гэсэн дүгнэлт өгнө шүү дээ.

С.Баярцогт:
-Өөрийнхөө мөнгийг хайрлахгүй байгаа хүн хүнийхэд хэрхэн хандах нь тодорхой шүү дээ.

-Тэгэхээр нэг асуудал ойлгомжгүй байна. Монгол Улсын мөнгөний бодлогыг ерөнхийд нь барьж байгаа хүмүүс “Өнөөдөр”-ийн редакцид цуглалаа. Та бүхэн улсын төсвийг буруу зүйлд зарцуулж байгааг маш сайн ойлгодог атлаа яагаад таслан зогсоох арга хэмжээ авахгүй байна вэ?

О.Чулуунбат:
-Нөхөн олговор олгоно гэсэн хууль сонгуулийн өмнө гарчихсан юм билээ. Бид шүүмжлэлтэй хандаж байгаа ч энэ шийдвэрийг буцаах арга байхгүй. Харин дахиж ийм асуудал гаргахгүй байх талд анхаарч байгаа.

А.Батсүх:
-Бусад орны улстөрчид ямар нэг шийдвэр гаргахдаа шинжлэх ухаанч байр сууринаас ханддаг. Цалин, тэтгэвэр тэтгэмжийг нэмбэл яах вэ гэдгийг шийдвэр гаргахаасаа өмнө салбарын эрдэмтдээс зөвлөгөө авдаг. Эрдэмтэн, судлаачдынхаа үгийг сонсдог. Хойд хөршийн төсвийн төслийг хэлэлцэж байгаа явцыг хар л даа. Төсвийн төсөлтэй зэрэгцээд бие даасан шинжээчдийн дүгнэлт гарч байна. Зөв, бурууг нь хайр найргүй шүүмжилж байна. Бусад орны ийм бэлэн туршлага байхад бид зохион байгуулалт хийх л хэрэгтэй.

-Төгрөгийн ханшийг унагахгүй байх, чангаруулах боломж байгаа юу?
О.Чулуунбат:
-Монголчуудын хөдөлмөрийн бүтээмж сайжирсан тэр цагт төгрөгийн ханш чангарна. Жишээ нь, манай нэг малчин жилд 12 сая төгрөгийн орлоготой мянган хонь малладаг гэж бодье. Тэр хоньчин дараа жил 2000 хониноос авах хэмжээний орлого олдог болбол үүний хэрээр төгрөгийн ханш хоёр дахин чангарна. АНУ, Европ, Япон бүгд л хөдөлмөрийн бүтээмжээрээ ханшаа чангаруулж байгаа. Түүнээс биш санхүүгийн аргаар төгрөгийн ханшийг чангаруулна гэж байхгүй.

-Төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханшийг унагахгүй байх, чангаруулах боломж байгаа юу?
А.Батсүх:
-Ер нь бол ханшийг зохиомлоор чангаруулж, сулруулж болохгүй гэж үздэг. Угаасаа ханшийн хэлбэлзэл хүний оролцоогүйгээр, зах зээлээс хамаарч өөрчлөгдөж байдаг. Манай гадаад худалдааны 70 шахам хувь ам.доллараар хийгддэг. Ам.доллартайгаа харьцахаар төгрөгийн ханш чанга байгаад байдаг. Гэтэл ам.доллар манай худалдааны гол түнш болсон Оросын рубль, Хятадын юань хоёрын эсрэг харьцангуй сулраад байна. Рубль, юань олон улсын зах зээлд чөлөөтэй хөрвөдөг валютууд хараахан биш гэдгийг ч тооцох шаардлага байдаг.

-Тэгвэл энэ хэлбэрийг өөрчилж болох уу?
О.Чулуунбат:
-Төгрөгийг ам.доллартай уясан гол шалтгаан нь манай улсын экспорт 100 хувь ам.доллараар тооцож хийгддэг. Одоо ч манай улс ам.долларын орлоготой. Харин БНХАУ-тай хийх худалдаагаа ханшийн эрсдэл, зөрүү гаргахгүй гээд юаниар хийнэ гэхээр болдоггүй. Учир нь гадаадын компаниуд, банкуудыг Хятадын зах зээл юаниар ажиллахыг хориглочихсон байдаг юм. Сүүлийн үед энэ бодлого суларч байгаа. Хэрвээ Хятад АНУ шиг чөлөөтэй болчихбол бид ханшийн зөрүүг арилгах боломж олдоно. Гэхдээ энэ нь тав, арван жилийн дараа яригдах асуудал.

-Зарлагын реформыг заавал 2012 он гэхгүйгээр ойрын хугацаанд эхлүүлэх боломж бий юу?
С.Баярцогт:
-Бид өмнөх жилүүдэд урд нь баталчихсан төсвийн орлого, зарлагыг дахин өсгөх байдлаар зохиодог байсан. Харин энэ удаад алдагдалгүй байлгахын тулд хөрөнгө оруулалт, урсгал зардлуудыг тодорхой хэмжээгээр хумисан төсвийг анх удаа хийж байна. Түүнчлэн бид төсвийн ерөнхийлөн захирагч нарын хязгаарыг анх удаа баталсан. 2009, 2010, 2011 онд Та нарын зарцуулах зарлагын хэмжээ энэ шүү гээд. Нэг үгээр хэлбэл, төсвийнхөө зардлын дээд хэмжээг доод тал нь гурван жилээр мэдэж байх тогтолцоонд шилжүүлнэ. Угтаа бол “Хөнжлийнхөө хэрээр хөлөө жий” гэдэг зарчмыг хэрэгжүүлж эхэлнэ. Энэ зарчим нь төсвийг сахилга баттай зарцуулахад нөлөөлдөг гол түлхүүр юм.
Үүнээс гадна татварын зардлаар урсгал зардлын ангиллыг гаргах аргачлалаар ажиллана. Манайд инфляц хөөрөгдөх нэг шалтгаан нь урсгал зардал. Эхний ээлжинд бид хөрөнгө оруулалтыг эрс бууруулж байгаа.

-Төсвийн зардал нэлээд буурах нь ээ. Гэхдээ Сангийн яамны энэ бодлогыг УИХ, Засгийн газар хүлээж авахгүй бол яах вэ?
-Мэдээж энд дэмжлэг хэрэгтэй. Хамгийн гол нь өнөөдөр хүмүүсийн эдийн засгийн ерөнхий боловсрол, мэдлэг тун сул байна. Жирийн иргэдийг би хэлээгүй. Улстөрчдийн дунд эдийн засгийн ойлголтгүй хүмүүс цөөнгүй байна. Үнэндээ улстөрчид өнөөдөр дөрвөн жилээр амьдарч байна гэсэн шүүмжлэлийг зарим талаар хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. Сонгуулиас сонгуулийн хооронд амьдарч байна шүү дээ. Бүх асуудлаа дөрвөн жилээр төлөвлөчихдөг. Ийм байхад урт хугацааны бодлого хэрэгжүүлэх боломж бидэнд гарч ирэхгүй.

Жишээ нь, би Сангийн сайд болоод дөрвөн жил хүмүүст таалагдахаар ажиллаж болж байна. Төсвийн зардлыг жил бүр нэмээд, цалин, тэтгэвэр тэтгэмжийг өсгөөд, нэг л их сайхан ааштай хүн суугаад байж болно шүү дээ. Буруутсан асуудлаа Монголбанк руу чихчихээд ч юм уу. Хэрвээ улс орныхоо ирээдүйг бодьё гэвэл ингэж болохгүй ээ. Өнгөрсөн жилүүдэд Монгол Улс мөнгөтэй болсон. Гэхдээ энэ бодит орлого биш. Дэлхийн зах зээл дээрх үнийн өсөлтөөс орж ирсэн мөнгө. Хэрвээ үнэ огцом буурвал улсын төсвийн дөрөвний нэг хувь нь алга болно гэсэн үг.